Fjárlagagerðin
Stefna mótuð
Að setja saman fjárlög snýst um að forgangsraða verkefnum og finna jafnvægi á milli markmiða. Eitt verkefni getur tekið fjármuni frá öðru verkefni vegna þess að fjármunir eru takmarkaðir og svo geta hin ýmsu markmið ríkisins stangast á.
Ríkisstjórnin markar í upphafi kjörtímabilis síns ákveðna stefnu sem meðal annars fjallar um efnahagsmál og ríkisfjármál út kjörtímabilið. Sú stefnumörkun er síðan útfærð nánar með skýrum markmiðum í fjárlagagerðinni. Markmiðin fjalla til dæmis um það hve stóran hluta af þjóðartekjum ríkið ætlar að taka til sín með sköttum, hve mikill afgangur eða halli á að vera á ríkissjóði og innan hvaða ramma hvert ráðuneyti þarf að halda útgjöldum vegna verkefna sinna.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar á hverjum tíma eru tilgreind þau verkefni sem áætlað er að framkvæma á kjörtímabilinu.
Fjárlagagerðin byggist á rammaaðferð
Þessi aðferð er nefnd rammafjárlagagerð. Hún felst í því að setja stefnu og markmið út frá stjórnarstefnunni áður en fjárveiting til einstaka verkefna er ákveðin.
Þessi aðferð við fjárlagagerðina gerir stjórnvöldum kleift að hafa yfirsýn, einbeita sér að því að móta stefnu og fylgja áherslumálum sínum eftir. Rammafjárlagagerðin gerir þá kröfu að aðilar sem koma að undirbúningi og framkvæmd fjárlaga – Alþingi, ríkisstjórn, ráðuneyti og stofnanir – taki mið af þeim takmörkuðu fjármunum sem eru til ráðstöfunar hverju sinni og axli þá ábyrgð að velja á milli verkefna og forgangsraða þeim.
Rammafjárlög eru í samræmi við þær breytingar sem eru að verða í ríkisrekstri þar sem æ meiri áhersla er lögð á ábyrgð stjórnanda á hverjum stað, bæði í ráðuneytum og stofnunum.
Kynjuð hagstjórn og fjárlagagerð
Kynjuð hagstjórn og fjárlagagerð snýst um að sameina þekkingu á gerð fjárlaga og þekkingu á kynjamisrétti með það að leiðarljósi að stuðla að hagkvæmri og réttlátri dreifingu opinberra fjármuna.
Fjárlög landa endurspegla gildismat þeirra og forgangsröðun. Vegna mismunandi stöðu kvenna og karla í samfélaginu geta fjárlögin haft mismunandi áhrif á kynin. Fjárlögin sýna þó að öllu jöfnu ekki þennan mun heldur hafa þau yfirbragð hlutleysis. Kynjaðri hagstjórn og fjárlagagerð er ætlað að gera kynjamuninn sýnilegan þar sem hann er til staðar. Í kjölfarið er hægt að leita leiða til að endurskipuleggja fjárlögin þannig að þau stuðli að jafnrétti ásamt því að kynjasjónarmið eru fléttuð inn í alla ákvarðanatöku og stefnumótun.
Kynjuð hagstjórn og fjárlagagerð er tæki sem stuðlar að betri efnahagsstjórnun og upplýstum ákvörðunum með hagsæld og velferð samfélagsins að leiðarljósi.
Ráðuneytin undirbúa fjárlögin og framkvæmd þeirra
Fjármálaráðuneytið einbeitir sér að stefnumörkun varðandi fjármál ríkisins auk þess að halda utan um fjárlagaferlið og samhæfa vinnuna.
Önnur ráðuneyti gegna einnig veigamiklu hlutverki í fjárlagagerðinni. Þau gera tillögur um fjárlagaramma og þegar ákvörðun ríkisstjórnar liggur fyrir þá skipta þau fjárveitingum innan rammans og undirbúa framkvæmd. Þegar fjárlög hafa verið ákveðin hafa ráðuneytin eftirlit með framkvæmd þeirra.
Þannig skipta ráðuneytin viðbótar fjárveitingum á milli verkefna, lækka framlög til verkefna sem eru fyrir til þess að auka svigrúm fyrir forgangsmál og undirbúa að fylgja fjárlögunum eftir.
Alþingi setur fjárlög árlega
Fjármálaráðherra mælir fyrir fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar í byrjun október á hverju ári og leggur til í fyrstu umræðu um frumvarpið að því verði vísað til fjárlaganefndar. Fjárlagafrumvarpið fer eins og önnur lagafrumvörp í gegnum þrjár umræður og er þá samþykkt sem lög frá Alþingi.
Stofnanir
Þegar fjárlögin hafa verið samþykkt á Alþingi taka stofnanir við, gera áætlanir um fjármál sín og verkefni og hrinda þeim í framkvæmd meðal annars þannig að ekki sé efnt til meiri útgjalda en Alþingi hefur samþykkt.
Hér til hliðar er skýringarmynd sem sýnir ferli fjárlagagerðar. Þú getur smellt á myndina og fengið upp stærri mynd.