Fjárlögin
Fjárlög eru fyrirmæli og áætlun Alþingis
Fjárlög eru rekstraráætlun ríkisins eða fyrirmæli Alþingis um hvar og hvernig eigi að sækja peninga og hvernig eigi að nota þá.
Fjárlög eru ólík öðrum lögum að því leyti að það er skylt að setja þau og þau gilda aðeins fyrir eitt ár í senn.
Fjárlög breyta ekki öðrum lögum en samt verða lög sem leiða til útgjalda fyrir ríkið ekki framkvæmd án fjárveitingar í fjárlögum. Fjárlögin hafa því mikil áhrif og eru reyndar eitt af mikilvægustu tækjum ríkisstjórnar og Alþingis til að koma áformum sínum í framkvæmd.
Tekjustofnar standa undir útgjöldum
Ef tekjustofnar ríkisins skila ekki þeim peningum sem gert var ráð fyrir í fjárlögum eða stefnir í að útgjöld verði of mikil, getur þurft að breyta skattalögum til að afla meiri tekna. Samkvæmt stjórnarskránni má ekki leggja á skatta nema með lögum.
Útgjöld til sumra verkefna ríkisins eru lögbundin með þeim hætti að ef forsendur breytast og verkefnin virðast ætla að kosta meira en fjárlög gerðu ráð fyrir er ríkisstjórnin skuldbundin til að sækja um aukna fjárveitingu nema ákveðið sé að breyta viðkomandi lögum.
Þetta á einkum við um greiðslur ríkisins til einstaklinga, svo sem almannatryggingar, atvinnuleysis- og vaxtabætur, sem oft eru kallaðar tekjutilfærslur. Öðru máli gildir um útgjöld til framkvæmda og reksturs ríkisins. Þar verða stofnanir og aðrir framkvæmdaaðilar að sæta því að draga úr framkvæmdum eða fresta þeim ef fjárheimildir eru ekki nægar.
Sótt er um viðbótarheimildir í fjáraukalögum
Samkvæmt stjórnarskrá má ekkert gjald greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.
Stjórnendur ráðuneyta og ríkisstofnana þurfa því að mæta breytingum innan fjárlaga ef forsendur breytast en fjáraukalagabeiðnir eiga að heyra til undantekninga. Ef um ófyrirséð útgjöld er að ræða sem þola ekki bið er gert ráð fyrir að fjármála- og efnahagsráðherra geti samþykkt að þau verði greidd enda sé fjárlaganefnd Alþingis skýrt strax frá málinu og í framhaldinu leitað eftir heimild í fjáraukalögum.
Fjáraukalög eru til þess ætluð að mæta óhjákvæmilegum útgjöldum á yfirstandandi ári sem ekki var hægt að sá fyrir þegar fjárlög voru samþykkt. Þegar árið er gert endanlega upp í ríkisreikningi, leggur fjármála- og efnahagsráðherra fram frumvarp til lokafjárlaga. Þar eru allar breytingar teknar með og óskað eftir því að framlög sem ekki voru notuð verði færð til næsta árs. Sama gildir um útgjöld umfram heimildir. Ef verkefni er lokið en framlög hafa ekki verið nýtt þá falla þau niður.
Allar heimildir til að skuldbinda ríkissjóð koma fram í fjárlögum
Fjárlögin eru sett fram á svonefndum rekstrargrunni. Það þýðir að gerð er grein fyrir heildartekjum og skuldbindingum ríkisins óháð því hvenær gjöldin eru greidd eða tekjurnar koma inn.
Það hvenær peningarnir eru greiddir út eða tekjurnar koma inn er gert á svokölluðum greiðslugrunni sem sýnir breytingar á sjóðstöðu ríkissjóðs.
Stofnanir afla tekna fyrir hluta af útgjöldunum
Frá heildargjöldum ríkisins þarf að draga frá sértekjur sem stofnanir afla sjálfar. Slíkar sértekjur hjá ríkisstofnunum eru vegna þjónustu sem notendur ákveða sjálfir hvort þeir vilja þiggja. Sem dæmi má nefna leigutekjur af húsnæði, aðgangseyrir að leiksýningum og kaup á sérfræðiráðgjöf.
Að auki geta útgjöld hjá stofnun verið fjármögnuð með rekstrartekjum sem eru innheimtar samkvæmt lögum. Dæmi um slíkt eru afnotagjöld Ríkisútvarpsins, ýmis leyfisgjöld, vottorðagjöld, eftirlitsgjöld og skrásetningargjöld. Það sem þá stendur eftir er fjármagnað með skatttekjum ríkisins.
Fjárlögin veita margskonar heimildir
Auk þess sem fjárlögin fjalla um tekjur, útgjöld, fjárheimildir og annað sem rætt var um að framan, fjalla þau um lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir.
Þau fjalla einnig um heimildir fjármála- og efnahagsráðherra til að selja og kaupa eignir. Þau fjalla einnig um heimildir til þess að gera bindandi samninga til langs tíma um verk- og þjónustukaup og til að fella niður eða fresta greiðslum úr ríkissjóði. Fjárlögin eiga þannig að ná yfir allar skuldbindingar ríkisins.