Hið opinbera í hagkerfinu

Ríkið kemur við sögu í hagkerfinu á fleiri en einn máta.

Hagstjórnarhlutverk ríkisins gerir kröfu um að það haldi aftur af útgjöldum sínum þegar mikill uppgangur er í efnahagslífinu til þess að draga úr spennu en auki útgjöldin þegar hagvöxtur og atvinna minnkar. Útgjöld ríkisins til heilbrigðismála og menntamála hafa aukist hlutfallslega mun meira en hagvöxturinn en ýmislegt annað dregist saman á móti.

Efnahagsstjórnin er á ábyrgð ríkisins
Framvinda efnahagslífsins er ekki stöðug. Stundum eykst umfang efnahagsstarfseminnar, eftirspurn eykst, störfum fjölgar og vinnutími eykst. Þá er talað um uppsveiflu. Stundum eykst atvinnuleysi, útflutningstekjur dragast saman og velta minnkar og þá er talað um samdrátt.

Eitt helsta hlutverk ríkisins í efnahagsstjórnuninni er að stuðla að því að jafna hagsveiflur.

Ríkið dregur úr umsvifum sínum, sérstaklega fjárfestingu, á uppgangstímum en eykur þau þegar um samdrátt er að ræða. Miklu skiptir fyrir stjórnvöld að gera sér eins glögga grein fyrir því og hægt er hvernig efnahagslífið er að þróast á hverjum tíma enda ráðast tekjur og gjöld hins opinbera af því á hvaða skeiði hagsveiflunnar efnahagslífið er.

Þá er einnig mikilvægt að geta sagt fyrir um áhrif ýmissa breytinga, bæði þeirra sem eru ákveðnar af stjórnvöldum sjálfum, en einnig þarf að vera hægt að segja fyrir um líklega hegðun þátttakendanna í hagkerfinu.

Þannig er reynt að spá fyrir um þróun einkaneyslunnar, fjárfestingar, útflutnings og tekna, svo dæmi séu tekin. Auk þess að beita má ríkisfjármálum til að jafna sveiflur, jafna þau sveiflur sjálfkrafa án þess að um það hafi verið teknar sérstakar ákvarðanir. Slík sjálfkrafa sveiflujöfnun stafar m.a. af því að skattarnir lækka og útgjöld hækka á samdráttartímum.

Þegar verðlag á vöru og þjónustu fer stighækkandi, er talað um verðbólgu og þá fæst sífellt minna fyrir sömu upphæð.

Annað mikilvægt hlutverk ríkisvaldsins í efnahagslífinu er að hamla gegn verðbólgu og halda henni innan tiltekinna marka. Þannig tryggir hún stöðugleika og verndar kaupmáttinn.

Það er hlutverk Seðlabanka Íslands að stuðla að því með aðgerðum sínum að hafa stjórn á verðbólgunni með svokallaðri peningamálastefnu. Til þess notar bankinn vexti í viðskiptum sínum við lánastofnanir en hann getur einnig átt viðskipti á millibankamarkaði með gjaldeyri í því augnamiði að hafa áhrif á gengi krónunnar og þar með verðlag. Verðbólgumarkmið bankans er 2½% verðbólga á 12 mánuðum, mæld í vísitölu neysluverðs en víki verðbólgan meira en 1½% í aðra hvora áttina frá þessu markmiði er Seðlabankinn skyldugur til að gera ríkisstjórninni opinberlega grein fyrir orsökum fráviksins og leiðum til úrbóta.

Verðbólgumarkmiðið bankans er í fullu gildi þrátt fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði í október 2008, en að auki tekur peningamálastefna bankans nú tillit til gengis krónunnar. 

Ríkið leggur á skatta og gjöld
Hið opinbera hefur vald til þess að leggja skatta og gjöld á heimilin og atvinnulífið í þeim tilgangi að afla tekna. Ríkið þarf því að vega og meta áhrif af öllum sínum aðgerðum hvort sem um framkvæmdir eða skattheimtu er að ræða því að, slíkt getur virkað letjandi eða hvetjandi á efnahagslífið í heild sinni.

Ítarefni

• Greiðsluafkoma ríkissjóðs
• Helstu vísitölur á vef Hagstofunnar
• Verðbólgumarkmið Seðlabankans
• Verðbólga og vextir, fræðslumyndband fjármálaráðuneytsins
• Fræðslumyndband um verðbólgu, Ferð til fjár