Rekstur
- Þjónusta ríkisins
Samkvæmt ríkisreikningi 2010 fór tæpur helmingur gjalda ríkisins í rekstrargjöld, 283,6 milljarðar króna, en heildargjöld ríkisins árið 2010 voru 602,0 milljarðar króna.
Stærsti einstaki liðurinn eru laun, eða 37% af rekstrargjöldum. Vægi fjármagnskostnaðar hefur aukist mikið á undanförnum árum og er nú tæpur fjórðungur rekstrargjalda, en var 12% árið 2008.
Fjöldi ríkisstofnanna
Stofnanir ríkisins eru ríflega 200 talsins, en stærð þeirra er mjög breytileg. Hjá þeirri fámennustu eru þrír starfsmenn og hjá þeirri fjölmennustu starfa rúmlega 5.500. Rúmlega helmingur stofnana ríkisins er með færri en 50 starfsmenn og hjá þeim starfa um 8% starfsmanna ríkisins.
Ástæður þess hve stofnanirnar eru margar og tiltölulega fámennar eru meðal annars að þær voru byggðar upp við aðrar aðstæður og tækni en í dag. Í mörgum tilvikum er kveðið á um innra skipulag og verkefni stofnana í lögum sem gerir að verkum að það getur tekið tíma að gera breytingar.
Starfsmenn ríkisins
Árið 2010 störfuðu rúmlega 22.000 manns hjá ríkinu og sinntu 17.700 ársverkum. Töluverðar sveiflur eru í starfsmannafjölda ríkisins yfir heilt ár. Þannig fjölgar starfsmönnum á sumrin vegna afleysinga en færri eru við störf yfir vetrarmánuðina.
Samkvæmt ríkisreikningi 2010 voru launagjöld ríkisins 119 milljarðar, eða 19,7% af heildargjöldum þess.
Fjölmennustu hóparnir sinna störfum á sviði heilbrigðismála, menntamála og löggæslu. Landspítalinn er stærsti einstaki vinnustaðurinn en þar starfa um 5.500 starfsmenn sem sinna um 3.800 ársverkum.
Störf hjá ríkinu eru mjög fjölbreytt og mikið er um sérfræðistörf, en um 47% starfsmanna ríkisins er með háskólamenntun. Laus störf hjá ríkinu eru auglýst á vefnum Starfatorg.is og einnig í dagblöðum. Nánar er fjallað um ríkið sem vinnuveitanda á Starfatorgi.
Konur eru 65% ríkisstarfsmanna eða næstum því tveir af hverjum þremur starfsmönnum. Vinnuframlag kvenna er hins vegar nokkru minna hlutfallslega þar sem þær eru líklegri til að vinna hlutastarf en karlar.
Meðalaldur starfsmanna í ársbyrjun 2010 var 47 ár, konur að meðaltali 46,4 ára og karlar 48,1 árs.
Rekstrarverkefni ríkisins
Hægt er að flokka rekstrarverkefni ríkisins með ýmsum hætti. Þá er átt við verkefni sem snúa ekki að tilfærslu fjármuna og verklegum framkvæmdum. Hér verður fjallað um flokkun í þjónustu, stjórnsýslu og eftirlit.
-
Þjónusta - Í þennan flokk falla verkefni sem varða meðal annars fræðslumál, lækningastarfsemi, umönnun, menningarmál, rannsóknir, vöktun umhverfis, greiðslur margs konar bóta, innheimtu og upplýsingagjöf. Í sumum tilvikum er um að ræða viðkvæma persónulega þjónustu.
-
Stjórnsýsla - Í þennan flokk falla ráðuneyti og stofnanir sem annast almenna stjórnsýslu ríkisins. Þá er átt við verkefni sem snúa að dómsmálum stefnumótun, samræmingu, lagasmíð og reglusetningu ásamt álagningu skatta til ríkisins. Æðsta stjórn ríkisins og ráðuneyti falla undir þennan flokk en einnig stofnanir skattkerfisins o.fl.
-
Eftirlit - Í þennan flokk falla ýmis konar eftirlitsverkefni sem beinast að því að framfylgja reglum. Eftirlitið getur beinst að starfsemi ríkisins og á það til dæmis við um eftirlit á vegum Ríkisendurskoðunar og Umboðsmanns Alþingis. Einnig getur það beinst að almenningi og atvinnulífi í landinu og er eftirlit lögreglu, tollstjóra, Vinnueftirlits, Fjármálaeftirlits og Samkeppnisstofnunar dæmi um slíkt.
Eftirlitið getur verið fólgið í því að gefa út leyfi, fylgjast með því hvernig staðið er að málum og veita leiðbeiningar. Sumir eftirlitsaðilar fella einnig úrskurði í málum þótt slík verkefni séu aðallega á vegum dómstóla og sérstakra úrskurðarnefnda sem falið er með lögum að annast slíka hluti.
Ljóst er að margar stofnanir gætu fallið undir fleiri en einn flokk þegar verkefni þeirra eru greind. Þessi greining gefur hins vegar vísbendingu um hvaða verkefni falla undir þjónustu á vegum ríkisins sem vegur um helming af fjárlögum ríkisins.